Chương 1: Allegro ma non troppo, un poco maestoso

(không quá nhanh, có phần nghiêm trang)

Chương 1 có mở đầu bằng một lớp âm thanh mỏng nhẹ như làn sương mờ do bộ dây chơi láy rền, tựa như âm thanh của một dàn nhạc đang quá trình lên dây, dần dần dẫn tới chủ đề chính là một nét giai điệu ấn tượng, từ âm vực cao nhảy xuống dần theo tiết tấu móc giật. Dĩ nhiên, Beethoven chẳng đưa ra bất cứ chỉ dẫn nào bằng ngôn ngữ lời nói về những gì ông đã thể hiện bằng ngôn ngữ âm nhạc, để người nghe có thể tự do tưởng tượng theo cảm nhận của mình – nhưng có lẽ, nếu cần dùng hình ảnh nào đó để mô phỏng, ta có thể thấy cảnh tượng một cơn giông đang kéo tới từ xa và bất chợt tia sét của thánh thần bổ xuống trần gian là gần nhất với cách xây dựng âm thanh ở đây. Giai điệu nối từ chủ đề 1 sang chủ đề 2 được chơi bởi sáo Flute có nét tương đồng với chủ đề Ode to Joy của chương cuối. Chủ đề 2 bắt đầu từ màn đối đáp giữa hai bè Oboe và Clarinet tựa như những chú chim trong rừng gọi nhau, kế đến là phần chạy đuổi bắt của bè violin và cello.

Ở đầu chương, phần trình bày chủ đề bắt đầu ở giọng thứ thâm trầm, mang nhiều luồng xung đột; tiếp theo đó phần phát triển giữa chương có khuôn khổ lớn, chứa kết cấu phức điệu 3 chủ đề (3 bè giai điệu độc lập được chơi đồng thời). Cuối chương, phần tái hiện nhắc lại nét chủ đề chính ở giọng trưởng, gây hiệu ứng bất ngờ bởi cường độ rất mạnh, như màn khải hoàn tươi sáng. Chương nhạc kết thúc bằng một coda dài, chiếm gần một phần tư chương, như trong các bản giao hưởng thứ 3 và 5 của Beethoven.

Chương 2: Molto vivace

(rất nhanh, sống động)

Như ở bài viết trước chúng tôi đã đề cập, một bản giao hưởng thông thường sẽ có chương chậm, trữ tình được đặt vào vị trí ngay sau chương đầu tiên, và chương thứ 3 mới là minuetto hoặc scherzo. Tuy nhiên, Beethoven lại sắp xếp theo thứ tự ngược lại: chương 2 của bản Giao hưởng 9 là một chương scherzo và chương sau mới là chương chậm. Trên thực tế, chương 2 của Giao hưởng 9 không được dán nhãn “Scherzo” như cách gọi thông thường trong bản thảo viết tay, mà là “Molto vivace”. Beethoven đã ngừng sử dụng thuật ngữ scherzo trong các sáng tác của mình kể từ sau khi cho ra đời bản giao hưởng thứ 4. Tuy vậy, xét về cấu trúc, chương nhạc thực sự được gọi là chương scherzo với cấu trúc ba phần: scherzo – trio – scherzo, nhịp 3/4. Phần Scherzo của chương nhạc có tốc độ nhanh, cường độ mạnh mẽ như vũ bão; còn phần trio ở giữa lại đối lập bởi vẻ thanh nhã, dịu dàng và tĩnh lặng ở điệu trưởng, như một quãng nghỉ ngơi ngắn ngủi giữa từng đợt bão scherzo.

Chương 3

Sau chương 2 đầy xáo động, chương 3 mang tới cho người nghe một cảm giác thanh bình bởi những giai điệu ngọt ngào như tiếng hát. Về cơ bản, chương nhạc được xây dựng trên hai chủ đề, và khán giả có thể nhận ra những phần biến tấu trên hai chủ đề đó (gọi là các biến khúc) trải theo chiều dài chương, dựa vào sự thay đổi nhịp độ, giai điệu và loại nhịp:

Chủ đề 1 ở nhịp 4/4, Adagio molto e cantabile (rất chậm và có tính ca xướng).

Chủ đề 2 ở nhịp 3/4, Andante moderato (thong thả, vừa phải), được dẫn vào bởi bè violin

Biến khúc trên chủ đề 1, Adagio molto e cantabile

Chủ đề 2 ở nhịp 3/4, Andante moderato

Đoạn nối ở nhịp 4/4, Adagio (rất chậm)

Biến khúc trên chủ đề 1 ở nhịp 12/8, Adagio.

Cũng trong chương 3, có một đoạn kèn cor vang lên uy dũng, nổi bật vượt ra khỏi cảm giác bồng bềnh, du dương do dàn dây và nhóm kèn gỗ dẫn dắt từ đầu chương nhạc. Đây có lẽ là Beethoven thử nghiệm cho kèn cor có van bấm vừa mới được phát minh thời bấy giờ.

Chương 4

Chương cuối cùng của bản giao hưởng có thể chia thành ba giai đoạn: mở đầu, phần trình bày của dàn nhạc và cuối cùng là phần trình bày thanh nhạc cùng dàn nhạc.

Ở phần mở đầu chương 4, các ý tưởng chủ đề từ ba chương trước được khơi gợi trở lại, đi cùng những đoạn diễn tấu của bè cello và contrebass giống như cách hát ngâm vịnh trong các vở opera (gọi là recitative). Những khúc ngâm vịnh ấy có âm sắc gần với giọng nói con người, như thể Beethoven đang chuẩn bị, dẫn dắt người nghe tiếp đón sự xuất hiện của tiếng hát sẽ đến sau đó.

Tiếp theo, phần trình bày của dàn nhạc đưa ra chủ đề chính – chính là nét giai điệu “Ode to joy”. Ban đầu chủ đề chính do bè cello và contrabass đảm nhiệm, được hồi đáp bởi các nét ngâm vịnh bởi bè trầm, và sau đó là đến ba lần chủ đề được biến tấu. Qua từng lần được trình bày, chủ đề được nâng bao lên dần và có thêm âm sắc của các nhạc cụ khác cùng dự phần. Cách xây dựng chủ đề này tương tự trong chương 1, cũng chính là dấu ấn trong bút pháp sáng tác của Beethoven.

Phần trình bày của dàn nhạc kết thúc bằng một coda dài, đầy hỗn loạn, từ đây bỗng một giọng baritone cất lên phá vỡ bầu không khí xáo động: “Bạn ơi, không phải những thanh âm này ! Chi bằng ta hãy đổi lại cho dễ chịu, và vui tươi lên !”. Lời ca thể hiện ý nghĩa rõ ràng, đơn giản và súc tích, tựa như một chỉ dẫn cho cả tập thể cùng hướng tới tinh thần tích cực để thoát khỏi khung cảnh căng thẳng, xung đột. Có lẽ, ở buổi công diễn tác phẩm cách đây ngót 200 năm, đây chính là khoảnh khắc mang tính cách mạng của thể loại giao hưởng, gây choáng ngợp cho những khán giả đầu tiên của tác phẩm: người nghe không còn phải tự mình suy luận, “dò ý” tác giả, mà chính tác giả đã bước ra khỏi phạm vi biểu hiện âm thanh của thể loại để đưa ra thông điệp.

Từ khi giọng baritone kêu gọi mọi người cùng tiến tới Niềm Vui, phần trình bày thanh nhạc của tác phẩm bắt đầu. Lần lượt bốn khổ thơ trong bài Tụng ca Niềm Vui của Schiller được đội hình hợp xướng, lĩnh xướng được vang lên, đến cuối cùng là phần tái hiện, coda có màn Fugue hai chủ đề “Ode to Joy” và “Siết chặt vòng tay” kết hợp.

Giao hưởng 9 không chỉ là biểu tượng cách mạng của thể loại giao hưởng trong phạm vi âm nhạc cổ điển, mà còn là biểu tượng cho niềm tin vào một thế giới hòa bình, nơi con người với con người chung sống vì hạnh phúc của nhau, nơi mà:

“Triệu triệu người siết chặt vòng tay

Nụ hôn này dành cho tất cả

Anh em ơi, hẳn trên trời thăm thẳm

Ngự trị một người Cha nhân từ”.

Tranh: Một bản in từ thế kỷ 19 khắc hoạ Beethoven đứng giữa dàn nhạc trong buổi công diễn bản giao hưởng số 9

Mai Hạnh, 25.4.22.