Hôm nay mồng một tháng tư, cũng là ngày sinh nhật của Rachmaninoff. Nhân dịp này, chúng tôi xin được giới thiệu buổi diễn sẽ diễn ra trong mười ngày nữa tại Nhà Hát Lớn Hà Nội, nơi khán giả sẽ được thưởng thức tác phẩm nổi tiếng của ông: Concerto số 3 viết cho piano.
Đây không phải lần đầu tiên bản concerto này được biểu diễn ở Việt Nam, thế nhưng, có lẽ vì tần suất xuất hiện quá ít, nên nhiều người ngỡ rằng trước đây chưa có nghệ sỹ Việt nào “dám” động tới một tác phẩm đồ sộ và đầy thử thách đến thế. Tác phẩm được coi là một trong những concerto piano khó nhất, đến nỗi, Josef Hofmann - người được tác giả dành tặng bản bản nhạc - chưa bao giờ trình diễn nó. Bản nhạc không chỉ nổi tiếng vì độ hay, phức tạp, mà còn có lịch sử sáng tác và trình diễn thú vị.
Trong khoảng thời gian ở Đức năm 1908, Rachmaninoff nhận được lời mời đến thăm nước Mỹ vào mùa thu năm 1909. Ông đã nhận lời và quyết định viết một concerto cho piano mới. Bản Concerto số 3, giọng Re thứ Op.30 được chắp bút và hoàn thiện những nét cuối cùng ở Moscow vào tháng 9 năm 1909. Hai tháng sau, tác phẩm được công diễn lần đầu tại New York, phần piano do chính Rachmaninoff chơi, cùng dàn New York Symphony Society dưới đũa chỉ huy của Walter Damrosch. Chuyến lưu diễn tiếp tục đến Boston, ở đây Rachmaninoff đã gây ấn tượng tuyệt vời đến mức ông được đề nghị đảm nhận vị trí Giám đốc Âm nhạc của Dàn nhạc Giao hưởng Boston, song sau đó ông đã từ chối, có lẽ vì ông không thoải mái với cách sống của nước Mỹ.
Vì thời gian quá gấp rút, Rachmaninoff không thể luyện tập bản nhạc khi còn ở Nga. Thay vào đó, ông luyện bài trên một cây đàn phím câm tiếng (có nơi kể là một bảng bìa) trên đường sang Mỹ.
Concerto số 3 cũng là bản nhạc đã kết nối Rachmaninoff với hai người bạn đặc biệt, đều là những nhân vật kiệt xuất của nghệ thuật thế kỷ 20: nhạc trưởng-nhạc sỹ Gustav Mahler và nghệ sỹ piano Vladimir Horowitz. Lần thứ hai tác phẩm được vang lên trên sân khấu vào năm 1910, Rachmaninoff chơi piano với quyền chỉ huy của Mahler – người đã tận lực luyện tập với dàn nhạc kỹ lưỡng, và từ những năm 30, tác phẩm trở nên nổi tiếng tột bậc bởi tiếng đàn của Horowitz.
Thoạt đầu, sự phức tạp của bản concerto đã khiến khán giả và các nhà phê bình bối rối và e ngại. Năm 1912, Sergei Prokofiev, khi ấy mới 21 tuổi, đã viết trong thư gửi bạn rằng ông thấy Concerto piano số 2 của Rachmaninoff “lôi cuốn” hơn bản số 3. “Khô khan, khó khăn và không hấp dẫn. Trong giới nhạc, nó không có chút tình cảm nào, và ngoài nhạc sỹ ra thì không có ai biểu diễn nó cho đến nay”. Chỉ khi một nghệ sĩ piano người Nga khác, Vladimir Horowitz, bắt đầu đem Concerto số 3 biểu diễn rộng rãi thì người nghe nhạc mới bắt đầu bị thu hút. Nghe Horowitz chơi phần solo lần đầu tiên, Rachmaninoff đã thán phục, thốt lên rằng: “cậu ấy đã nuốt trọn bản concerto!”. Đối với Horowitz, bản concerto số 3 viết cho piano và dàn nhạc của Rachmaninov đã trở thành một dấu ấn cá nhân. Horowitz thậm chí còn tự hào tuyên bố rằng: “Chẳng cần phải khiêm tốn giả tạo gì cả, chính tôi đã mang bản concerto này ra ánh sáng”. “Tôi đã cứu vớt nó, cho nó một cuộc sống hoàn toàn mới – điều mà chính Rachmaninov còn không làm được”. Vậy là, Rachmaninov là người đầu tiên biểu diễn, nhưng chính Horowitz mới là người đầu tiên được thu âm tác phẩm này. Sau đó vào cuối những năm 1950, một nghệ sĩ piano trẻ từ Texas, nước Mỹ – Van Cliburn – đã khiến tác phẩm còn được biết đến nhiều hơn khi thu âm tác phẩm này, sau chiến thắng vang dội tại cuộc thi Tchaikovsky năm 1958 tại Moscow.
Rachmaninoff đã viết Concerto số 3 tuân theo cấu trúc chuẩn mực gồm ba chương, trong đó chương 2 được chơi nối liền với chương 3 không ngừng nghỉ.
Chương 1 Allegro ma non tanto (không quá nhanh) được viết ở giọng Re thứ, chương nhạc có chứa đoạn cadenza nổi tiếng – là khúc đàn để nghệ sỹ thể hiện những ngón đàn đòi hỏi kỹ thuật phức tạp, thậm chí cần khổ tay lớn để có thể đảm bảo những hợp âm dày dặn – đồng thời là cao trào mãnh liệt, đầy cảm xúc của tác phẩm.
Chương 2 Intermezzo - Adagio (chương giữa - chậm) có dòng mạch âm nhạc đầy tính phiêu lưu, dàn trải, tựa mở ra một không gian bao la rộng lớn. Những chương chậm không quá cầu kỳ về kỹ thuật luôn là nơi phơi bày trái tim người nghệ sỹ, để nghệ sỹ thể hiện khả năng giữ thăng bằng với xúc cảm nồng nhiệt từ chương trước, và diễn tả mối giao cảm với tác giả. Chương 2 có kết cấu gồm chủ đề và các biến tấu, theo mẫu hình ABACA, mỗi biến khúc mang một điệu thức khác nhau.
Chương 3 Finale Alla breve có cấu trúc sonata – allegro. Chương cuối của bản Concerto kết nối với chương đầu tiên bởi có chung những nét âm điệu điển hình. Đây cũng là chương nhạc đòi hỏi tay đàn của nghệ sỹ rất cao, cùng với tinh thần mạnh mẽ, nhiệt huyết, bởi tốc độ nhanh và bầu không khí sôi nổi. Chương nhạc khép lại bởi giai điệu chủ đề hai mang tính khải hoàn ở giọng Re trưởng, kết thúc bằng âm hình 4 nốt giống nhau mang dấu ấn của nhà soạn nhạc.
Với Concerto số 3, dẫu là người đầu tiên đem biểu diễn, song điều quan trọng là Rachmaninoff đã sáng tác nó bằng tất cả tâm hồn mình, chính điều ấy đã kết nối ông với khán giả - điều thực sự ý nghĩa trong nghệ thuật: "Âm nhạc của một nhà soạn nhạc nên thể hiện đất nước nơi sinh ra anh ta, tình yêu của anh ta, tôn giáo của anh ta, những cuốn sách đã ảnh hưởng đến anh ta, những bức tranh anh ta yêu thích ... Âm nhạc của tôi là sản phẩm của khí chất của tôi…”.
Mai Hạnh, 1.4.2022
